Jaką działalność może prowadzić fundacja rodzinna? Dozwolone inwestycje i ryzyko 25% CIT

Fundacja rodzinna może nie tylko gromadzić majątek wniesiony przez fundatora, ale również aktywnie nim zarządzać i osiągać z niego przychody. Zakres tej aktywności ma jednak zasadnicze znaczenie podatkowe.

Ustawa o fundacji rodzinnej wskazuje bowiem rodzaje działalności gospodarczej, które fundacja może prowadzić w ramach przewidzianego dla niej modelu opodatkowania. Wyjście poza ten katalog może oznaczać opodatkowanie osiągniętego dochodu stawką 25% CIT.

Dlatego przy tworzeniu fundacji rodzinnej istotne jest nie tylko ustalenie, jaki majątek zostanie do niej wniesiony, lecz również w jaki sposób będzie on później wykorzystywany.

Fundacja jako inwestor i rentier, a nie spółka operacyjna

Podstawowym zadaniem fundacji rodzinnej jest gromadzenie mienia, zarządzanie nim w interesie beneficjentów oraz spełnianie na ich rzecz świadczeń.

Fundacja nie została natomiast zaprojektowana jako typowa spółka operacyjna prowadząca bieżącą działalność handlową, produkcyjną, budowlaną czy usługową.

W praktyce najlepiej odpowiada jej rola:

• inwestora – lokującego kapitał w określonych aktywach,
• rentiera – osiągającego przychody z posiadanego majątku,
• podmiotu holdingowego – posiadającego udziały lub akcje w spółkach prowadzących właściwą działalność operacyjną.

W przypadku rodzinnego przedsiębiorstwa naturalnym modelem może być więc pozostawienie działalności operacyjnej w spółce i przeniesienie własności udziałów lub akcji tej spółki do fundacji rodzinnej.

FUNDACJA RODZINNA

↓

udziały / akcje

↓

SPÓŁKA OPERACYJNA
handel, produkcja, usługi, działalność budowlana

Pozwala to rozdzielić funkcję właścicielską i sukcesyjną od bieżącej działalności gospodarczej i związanego z nią ryzyka.

Jaką działalność gospodarczą może prowadzić fundacja rodzinna?

Podstawowe znaczenie ma art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej. Przepis ten określa katalog działalności gospodarczej przewidzianej dla fundacji.

Obejmuje on w szczególności:

Obszar	Przykładowa aktywność fundacji
Zbywanie mienia	sprzedaż składników majątku, które nie zostały nabyte wyłącznie w celu dalszego zbycia
Najem i dzierżawa	wynajem nieruchomości, dzierżawa gruntów lub przedsiębiorstwa
Udziały i akcje	uczestnictwo w spółkach handlowych i określonych innych podmiotach
Inwestycje finansowe	nabywanie i zbywanie papierów wartościowych i instrumentów pochodnych
Pożyczki	finansowanie określonych spółek oraz beneficjentów
Waluty	obrót zagranicznymi środkami płatniczymi związany z działalnością fundacji
Działalność rolna	określona działalność związana z gospodarstwem rolnym
Gospodarka leśna	działalność prowadzona w związku z gospodarstwem rolnym

W praktyce biznesowej szczególne znaczenie mają cztery pierwsze obszary: nieruchomości, udziały i akcje, inwestycje finansowe oraz finansowanie spółek.

Nieruchomości w fundacji rodzinnej

Nieruchomości mogą stanowić jeden z podstawowych składników majątku fundacji rodzinnej.

Ustawa pozwala fundacji prowadzić działalność w zakresie najmu, dzierżawy oraz udostępniania mienia do korzystania na innej podstawie.

Fundacja może więc przykładowo posiadać budynek biurowy, lokal użytkowy albo grunt i osiągać przychody z jego wynajmu lub dzierżawy.

Możliwe jest również wydzierżawienie przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części.

Najem krótkoterminowy wymaga większej ostrożności

Więcej problemów interpretacyjnych pojawia się w przypadku najmu krótkoterminowego i działalności związanej z zakwaterowaniem.

W praktyce podatkowej występowały stanowiska kwestionujące możliwość zakwalifikowania określonych modeli najmu krótkoterminowego jako działalności mieszczącej się w art. 5 ustawy. Jednocześnie prezentowany jest pogląd, zgodnie z którym samo krótkotrwałe udostępnianie nieruchomości może mieścić się w pojęciu „udostępniania mienia do korzystania na innej podstawie”.

Szczególnej analizy wymagają sytuacje, w których oprócz samego lokalu klient otrzymuje rozbudowany pakiet dodatkowych świadczeń charakterystycznych dla usług hotelarskich lub turystycznych.

W takich przypadkach należy analizować cały model świadczenia usługi, a nie wyłącznie nazwę zawieranej umowy.

Czy fundacja rodzinna może kupować i sprzedawać nieruchomości?

Może sprzedawać należące do niej mienie, ale istotne znaczenie ma cel, w jakim zostało ono wcześniej nabyte.

Zgodnie z art. 5 ustawy działalność fundacji może obejmować zbywanie mienia, o ile mienie to nie zostało nabyte wyłącznie w celu dalszego zbycia.

Oznacza to istotną różnicę pomiędzy zarządzaniem własnym majątkiem a działalnością handlową.

Inaczej należy ocenić nieruchomość posiadaną przez fundację jako długoterminowy składnik majątku i następnie sprzedaną, a inaczej model polegający na systematycznym kupowaniu nieruchomości wyłącznie po to, aby odsprzedawać je z zyskiem.

Wcześniejsze wykorzystywanie nieruchomości i czerpanie z niej pożytków może mieć znaczenie dla oceny celu jej nabycia. Ustawa nie określa jednak minimalnego okresu posiadania, po którego upływie sprzedaż automatycznie staje się działalnością mieszczącą się w art. 5.

Każdy taki przypadek należy więc oceniać indywidualnie.

Fundacja rodzinna jako właściciel spółek

Jednym z najważniejszych zastosowań fundacji rodzinnej jest pełnienie funkcji właścicielskiej w strukturze rodzinnego biznesu.

Fundacja może przystępować do spółek handlowych, funduszy inwestycyjnych, spółdzielni oraz podmiotów o podobnym charakterze mających siedzibę w Polsce albo za granicą, a następnie w nich uczestniczyć.

Może więc przykładowo posiadać udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością albo akcje spółki akcyjnej.

Pozwala to stworzyć strukturę, w której działalność produkcyjna, handlowa czy usługowa pozostaje w spółkach operacyjnych, natomiast fundacja skupia własność udziałów i akcji.

Ma to szczególne znaczenie z punktu widzenia sukcesji.

Zamiast dzielić udziały przedsiębiorstwa pomiędzy kolejnych spadkobierców, można skoncentrować je na poziomie fundacji, natomiast zasady korzystania przez członków rodziny z wypracowanego majątku określić poprzez status beneficjentów i zasady spełniania świadczeń.

Dywidendy i sprzedaż udziałów

Uczestnictwo fundacji w spółkach obejmuje nie tylko samo posiadanie udziałów lub akcji.

Fundacja może wykonywać wynikające z nich prawa właścicielskie, otrzymywać dywidendy, a także – w ramach przewidzianej przez ustawę działalności – nabywać i zbywać udziały lub akcje.

Daje to możliwość dokonywania zmian w strukturze inwestycji bez konieczności rozdzielania własności pomiędzy poszczególnych członków rodziny.

Czy fundacja rodzinna może udzielać pożyczek?

Tak, ale krąg pożyczkobiorców został ustawowo ograniczony.

Fundacja może udzielać pożyczek:

• spółkom kapitałowym, w których posiada udziały lub akcje,
• spółkom osobowym, w których uczestniczy jako wspólnik,
• beneficjentom fundacji.

Dzięki temu fundacja może pełnić funkcję wewnętrznego podmiotu finansującego rodzinny biznes.

Jeżeli przykładowo spółka operacyjna potrzebuje kapitału na inwestycję, fundacja posiadająca jej udziały może – przy spełnieniu ustawowych warunków – udzielić jej finansowania.

Nie oznacza to jednak możliwości prowadzenia przez fundację zwykłej działalności pożyczkowej skierowanej do dowolnych podmiotów na rynku.

Pożyczka udzielona podmiotowi, który nie mieści się w ustawowym katalogu, wymaga odrębnej oceny podatkowej.

Inwestowanie na rynku kapitałowym

Fundacja rodzinna może prowadzić działalność w zakresie nabywania i zbywania papierów wartościowych, instrumentów pochodnych oraz praw o podobnym charakterze.

W praktyce umożliwia to budowanie portfela inwestycyjnego obejmującego m.in. akcje czy obligacje.

Istotną różnicą w stosunku do zwykłego zbywania mienia jest to, że w odniesieniu do aktywów objętych szczególnymi regulacjami art. 5 ustawy przewiduje możliwość ich nabywania i zbywania również w ramach działalności inwestycyjnej.

Przy bardziej złożonych instrumentach, w tym określonych funduszach i produktach inwestycyjnych, należy jednak każdorazowo ustalić ich konstrukcję prawną i sprawdzić, czy rzeczywiście mieszczą się w jednej z kategorii wymienionych w ustawie.

Kryptowaluty, złoto i inwestycje alternatywne

Większej ostrożności wymagają aktywa, których ustawa o fundacji rodzinnej nie wymienia wprost.

Dobrym przykładem są kryptowaluty.

Waluta wirtualna nie jest papierem wartościowym ani instrumentem pochodnym. W orzecznictwie wskazywano w związku z tym, że obrót walutami wirtualnymi nie mieści się w działalności określonej w art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy.

Podobnego automatyzmu nie należy stosować do fizycznego złota czy innych metali szlachetnych.

Samo nabycie takiego aktywa jako elementu majątku fundacji należy odróżnić od prowadzenia działalności polegającej na regularnym handlu nim. Znaczenie będzie miał zarówno sposób nabycia aktywa, jak i jego późniejsze wykorzystanie.

Przy inwestycjach alternatywnych warto więc dokonać kwalifikacji podatkowej przed dokonaniem inwestycji, a nie dopiero przy wyjściu z niej.

Działalność poza art. 5 – ryzyko 25% CIT

Jedną z najważniejszych kwestii jest ustalenie konsekwencji prowadzenia przez fundację działalności wykraczającej poza zakres określony w art. 5 ustawy.

W doktrynie prezentowane są różne stanowiska dotyczące charakteru tego ograniczenia. Nie należy jednak utożsamiać wyjścia poza katalog art. 5 z automatyczną nieważnością czynności prawnej dokonanej przez fundację.

Z punktu widzenia przedsiębiorcy najważniejsza jest bezpośrednia konsekwencja podatkowa.

Dochód fundacji rodzinnej osiągnięty z działalności gospodarczej wykraczającej poza zakres określony w art. 5 podlega, zgodnie z przepisami ustawy o CIT, opodatkowaniu według stawki 25%.

Przykładowo:

Fundacja wynajmuje należący do niej budynek biurowy
→ działalność co do zasady mieści się w art. 5.

Fundacja wynajmuje należący do niej budynek biurowy
→ działalność co do zasady mieści się w art. 5.

Dlatego atrakcyjność podatkowa fundacji rodzinnej nie oznacza, że każdy rodzaj działalności przeniesiony do fundacji będzie korzystał z tego samego sposobu opodatkowania.

Jak ułożyć strukturę rodzinnego biznesu?

W praktyce odpowiedzią na ograniczenia dotyczące działalności fundacji rodzinnej jest często właściwe rozdzielenie własności majątku od działalności operacyjnej.

Model 1 – działalność produkcyjna, handlowa lub usługowa

Załóżmy, że przedsiębiorca prowadzi zakład produkcyjny.

Przeniesienie całej działalności operacyjnej bezpośrednio do fundacji może spowodować, że osiągane z niej dochody znajdą się poza zakresem preferencyjnego modelu opodatkowania.

Alternatywą jest pozostawienie działalności w spółce:

Fundacja rodzinna

↓

posiada 100% udziałów

Spółka z o.o.

↓

produkcja / pracownicy / kontrakty / sprzedaż

Fundacja wykonuje funkcję właścicielską, natomiast ryzyko operacyjne pozostaje na poziomie spółki.

Model 2 – portfel nieruchomości

Inaczej może wyglądać sytuacja w przypadku nieruchomości przeznaczonych na wynajem.

Nieruchomości mogą zostać wniesione bezpośrednio do fundacji, która następnie zawiera umowy najmu i osiąga z nich przychody.

Nie zawsze potrzebna jest więc dodatkowa spółka nieruchomościowa.

Model 3 – grupa kilku biznesów

Fundacja może również znajdować się na szczycie większej struktury:

FUNDACJA RODZINNA

↓

Spółka A – produkcja

Spółka B – handel

Spółka C – usługi

portfel inwestycyjny / nieruchomości

Taka konstrukcja pozwala skoncentrować własność rodzinnego majątku na poziomie jednego podmiotu, pozostawiając poszczególne rodzaje działalności i związane z nimi ryzyka w odrębnych spółkach.

Najpierw model biznesowy, później fundacja

Przy tworzeniu fundacji rodzinnej nie wystarczy odpowiedzieć na pytanie, co chcemy do niej wnieść.

Trzeba również ustalić, co fundacja będzie z tym majątkiem robiła.

Ta sama nieruchomość może być wykorzystywana do długoterminowego najmu albo stanowić element działalności polegającej na obrocie nieruchomościami. Środki pieniężne mogą zostać zainwestowane w papiery wartościowe albo wykorzystane w działalności niewymienionej w art. 5. Rodzinne przedsiębiorstwo może zostać wniesione bezpośrednio do fundacji albo jego działalność może pozostać w spółce, której właścicielem zostanie fundacja.

Każdy z tych modeli może prowadzić do innych konsekwencji prawnych i podatkowych.

Dlatego strukturę warto projektować w następującej kolejności:

Majątek ➔ Sposób jego wykorzystania ➔ Źródła przychodów ➔ Spółki operacyjne ➔ Przepływy finansowe ➔ Świadczenia dla beneficjentów ➔ Skutki podatkowe

Podsumowanie

Fundacja rodzinna daje szerokie możliwości zarządzania rodzinnym majątkiem. Może posiadać nieruchomości, uczestniczyć w spółkach, inwestować w określone instrumenty finansowe oraz finansować wskazane w ustawie podmioty.

Nie powinna być jednak traktowana jako prosty zamiennik spółki prowadzącej działalność operacyjną.

Kluczowe znaczenie ma art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej oraz prawidłowe rozdzielenie działalności inwestycyjnej i właścicielskiej od działalności handlowej, produkcyjnej czy usługowej.

Właściwie zaprojektowana struktura pozwala pozostawić działalność operacyjną i związane z nią ryzyko w spółkach, a na poziomie fundacji skoncentrować majątek, kontrolę właścicielską oraz mechanizmy sukcesji.