Zrównoważone zamówienia publiczne w praktyce: aspekty społeczne, środowiskowe i innowacyjne

Zamówienia publiczne nie służą wyłącznie nabywaniu robót budowlanych, dostaw i usług na najkorzystniejszych warunkach ekonomicznych. Zamawiający mogą wykorzystywać prowadzone postępowania również do realizacji celów społecznych, środowiskowych oraz związanych ze wspieraniem innowacyjności.

Prawo zamówień publicznych nie zawiera definicji zrównoważonego zamówienia publicznego. Pojęciem tym określa się jednak postępowania, w których – obok racjonalnego i efektywnego wydatkowania środków publicznych – uwzględniane są w szczególności aspekty społeczne lub środowiskowe. Z koncepcją zrównoważonych zamówień związane są również zamówienia wspierające rozwiązania innowacyjne.

W praktyce elementy te mogą być wprowadzane na różnych etapach postępowania: od opisu przedmiotu zamówienia, przez warunki udziału i kryteria oceny ofert, aż po wymagania dotyczące sposobu wykonania umowy.

Społeczne zamówienia publiczne

Społeczne zamówienia publiczne pozwalają uwzględnić przy dokonywaniu zakupów publicznych także cele związane z zatrudnieniem, integracją społeczną, dostępnością oraz ochroną praw pracowniczych.

Prawo zamówień publicznych przewiduje w tym zakresie zarówno rozwiązania obligatoryjne, jak i instrumenty, których zastosowanie zależy od decyzji zamawiającego.

Jednym z najważniejszych jest art. 95 PZP. W przypadku zamówień na usługi lub roboty budowlane zamawiający określa wymagania związane z zatrudnieniem przez wykonawcę lub podwykonawcę na podstawie stosunku pracy osób wykonujących wskazane przez zamawiającego czynności, jeżeli ich wykonywanie polega na wykonywaniu pracy w sposób określony w Kodeksie pracy.

Z punktu widzenia wykonawcy ma to istotne znaczenie przy kalkulowaniu kosztów realizacji zamówienia. Wymagania dotyczące sposobu zatrudnienia personelu powinny zostać przeanalizowane jeszcze przed ustaleniem ceny oferty.

Kolejnym instrumentem jest art. 100 PZP, dotyczący dostępności. Jeżeli przedmiot zamówienia przeznaczony jest do użytku osób fizycznych, jego opis powinien – z uwzględnieniem zasad i wyjątków przewidzianych w PZP – uwzględniać wymagania w zakresie dostępności dla osób z niepełnosprawnościami oraz projektowania z przeznaczeniem dla wszystkich użytkowników.

Prawo zamówień publicznych przewiduje również możliwość udzielania zamówień zastrzeżonych. Na podstawie art. 94 PZP zamawiający może, po spełnieniu ustawowych warunków, zastrzec możliwość ubiegania się o zamówienie dla określonych kategorii wykonawców realizujących cele związane ze społeczną i zawodową integracją osób należących do grup wskazanych w ustawie.

Aspekty społeczne mogą być ponadto wykorzystywane w kryteriach oceny ofert oraz w wymaganiach dotyczących realizacji zamówienia. Mogą dotyczyć m.in. zatrudnienia określonych kategorii osób czy sposobu organizacji realizacji kontraktu.

Zielone zamówienia publiczne

Zielone zamówienia publiczne służą ograniczaniu negatywnego oddziaływania zakupów publicznych na środowisko. Przy wyborze określonego produktu, usługi lub sposobu realizacji robót budowlanych znaczenie może mieć nie tylko cena, ale również zużycie energii i surowców, emisja zanieczyszczeń, trwałość produktu, ilość powstających odpadów czy możliwość ponownego wykorzystania materiałów.

Wymagania środowiskowe mogą zostać uwzględnione już w opisie przedmiotu zamówienia. Zamawiający może określić parametry dotyczące m.in. efektywności energetycznej, zużycia określonych zasobów, zastosowanych materiałów czy oddziaływania przedmiotu zamówienia na środowisko.

Aspekty środowiskowe mogą być również elementem kryteriów oceny ofert. Oznacza to, że przewagę konkurencyjną może uzyskać oferta przewidująca rozwiązanie korzystniejsze środowiskowo, jeżeli zamawiający prawidłowo skonstruuje takie kryterium i powiąże je z przedmiotem zamówienia.

W określonych przypadkach zamawiający może także stawiać wymagania dotyczące systemów lub norm zarządzania środowiskowego oraz określać wymagania środowiskowe związane ze sposobem realizacji zamówienia.

Koszt cyklu życia zamiast samej ceny zakupu

Istotnym instrumentem związanym z zielonymi zamówieniami jest rachunek kosztów cyklu życia (LCC – Life Cycle Costing).

Cena zakupu nie zawsze pokazuje rzeczywisty koszt danego rozwiązania. Produkt tańszy w momencie nabycia może generować znacznie wyższe wydatki podczas kilku lub kilkunastu lat użytkowania. Z kolei rozwiązanie droższe na początku może okazać się ekonomicznie korzystniejsze ze względu na niższe zużycie energii, mniejsze koszty konserwacji lub dłuższy okres eksploatacji.

Przy analizie kosztów cyklu życia mogą być brane pod uwagę m.in.:

Etap	Przykładowe koszty
Nabycie	cena zakupu, dostawa, instalacja
Użytkowanie	energia, paliwo, woda i inne zasoby
Utrzymanie	serwis, konserwacja, części eksploatacyjne
Zakończenie użytkowania	demontaż, odbiór, recykling lub zagospodarowanie
Oddziaływanie na środowisko	określone koszty efektów zewnętrznych związanych z oddziaływaniem produktu na środowisko

Prawo zamówień publicznych pozwala na wykorzystanie rachunku kosztów cyklu życia przy określaniu kryterium kosztu. Dzięki temu zamawiający może porównywać oferty nie tylko według wydatku ponoszonego w momencie zakupu, lecz również z perspektywy ekonomicznych konsekwencji użytkowania danego rozwiązania.

Zamówienia publiczne wspierające innowacje

Zamówienia publiczne mogą być również wykorzystywane do wdrażania nowych technologii i rozwiązań.

Prawo zamówień publicznych definiuje innowację w art. 7 pkt 6 PZP, obejmując tym pojęciem wdrażanie nowego lub znacząco udoskonalonego produktu, usługi lub procesu.

W praktyce zamówienie może dotyczyć zarówno opracowania rozwiązania, które jeszcze nie istnieje w formie odpowiadającej potrzebom zamawiającego, jak i nabycia innowacyjnego produktu lub usługi dostępnych już na rynku.

Pierwszy model może obejmować przykładowo zamówienie prac badawczo-rozwojowych prowadzących do stworzenia nowego rozwiązania lub jego prototypu. Drugi polega na wykorzystaniu istniejących już innowacyjnych produktów, technologii lub usług do realizacji zadań publicznych.

Dla przedsiębiorców, w szczególności firm technologicznych, startupów oraz podmiotów z sektora MŚP, zamówienia publiczne mogą dzięki temu stanowić możliwość wdrożenia nowych rozwiązań w rzeczywistych warunkach oraz zdobycia doświadczenia i referencji potrzebnych przy dalszej komercjalizacji produktu.

Gdzie mogą pojawić się wymagania dotyczące zrównoważonego rozwoju?

Z perspektywy wykonawcy szczególnie ważne jest ustalenie, w którym miejscu dokumentacji postępowania zamawiający umieścił określone wymaganie.

Aspekty społeczne, środowiskowe lub związane z innowacyjnością mogą bowiem występować jako:

• element opisu przedmiotu zamówienia,
• warunek udziału w postępowaniu,
• kryterium oceny ofert,
• wymaganie związane z realizacją zamówienia,
• wymaganie dotyczące przedmiotowych środków dowodowych,
• element wpływający na sposób obliczenia ceny lub kosztu.

Rozróżnienie to ma praktyczne znaczenie. Niespełnienie warunku udziału w postępowaniu wywołuje inne konsekwencje niż brak możliwości uzyskania punktów w ramach dodatkowego kryterium oceny ofert. Jeszcze inne skutki może powodować niewykonanie zobowiązania, którego wykonawca podjął się dopiero na etapie realizacji umowy.

Zrównoważone zamówienia z perspektywy wykonawcy

Rozwój zrównoważonych zamówień publicznych powoduje, że analiza dokumentacji przetargowej nie może ograniczać się do sprawdzenia warunków udziału, terminu realizacji oraz ceny.

Przed złożeniem oferty wykonawca powinien w szczególności ustalić, jakie dodatkowe wymagania społeczne lub środowiskowe przewidział zamawiający oraz jakie będą ich rzeczywiste koszty.

Jeżeli realizacja zamówienia wymaga zatrudnienia określonych osób na podstawie stosunku pracy, zastosowania materiałów o konkretnych parametrach, wykorzystania bardziej energooszczędnych urządzeń czy wdrożenia określonych rozwiązań organizacyjnych, wydatki te powinny zostać uwzględnione przy kalkulacji oferty.

Istotna jest także odpowiednio wczesna analiza wymaganych dokumentów. Jeżeli zamawiający żąda określonych certyfikatów, etykiet, dokumentacji technicznej lub innych przedmiotowych środków dowodowych, wykonawca powinien sprawdzić nie tylko możliwość ich uzyskania, ale również zasady i termin ich przedstawienia w konkretnym postępowaniu.

Nie każde wymaganie określone przez zamawiającego jako „ekologiczne” czy „społeczne” jest przy tym automatycznie prawidłowe. Takie wymagania muszą pozostawać zgodne z PZP, być związane z przedmiotem zamówienia w zakresie wymaganym przez ustawę oraz respektować podstawowe zasady udzielania zamówień, w szczególności zasadę proporcjonalności, uczciwej konkurencji i równego traktowania wykonawców.

Podsumowanie

Zrównoważone zamówienia publiczne pozwalają wykorzystywać zakupy sektora publicznego do osiągania celów wykraczających poza samo nabycie określonej dostawy, usługi czy roboty budowlanej. W zależności od przedmiotu zamówienia mogą obejmować aspekty społeczne, środowiskowe oraz rozwiązania wspierające innowacyjność.

Dla zamawiającego oznacza to możliwość uwzględnienia dodatkowych celów już na etapie przygotowania postępowania. Dla wykonawcy – konieczność dokładnej analizy dokumentacji i uwzględnienia wynikających z niej wymagań zarówno przy przygotowaniu oferty, jak i kalkulacji kosztów przyszłego kontraktu.

Prawidłowe zastosowanie instrumentów zrównoważonych zamówień wymaga jednak każdorazowo zachowania zasad Prawa zamówień publicznych. Cel społeczny lub środowiskowy nie uzasadnia bowiem wprowadzania wymagań, które byłyby nieproporcjonalne albo prowadziły do nieuzasadnionego ograniczenia konkurencji.