Sprzedaż udziałów przez fundację rodzinną a klauzula GAAR – jak bezpiecznie przeprowadzić transakcję M&A?

Wniesienie udziałów lub akcji do fundacji rodzinnej, a następnie ich sprzedaż inwestorowi może stanowić element sukcesji i zarządzania rodzinnym majątkiem. Z punktu widzenia ustawy o fundacji rodzinnej nabywanie i zbywanie udziałów lub akcji mieści się w ustawowym zakresie działalności fundacji, a ograniczenie dotyczące nabywania mienia wyłącznie w celu jego dalszego zbycia nie znajduje do tej działalności zastosowania.

Nie oznacza to jednak, że każda transakcja przeprowadzona za pośrednictwem fundacji rodzinnej będzie automatycznie korzystała z zakładanych skutków podatkowych.

W praktyce punkt ciężkości przesuwa się na przepisy Ordynacji podatkowej. Szef Krajowej Administracji Skarbowej oraz Rada do Spraw Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania analizują, czy włączenie fundacji do transakcji sprzedaży spółki stanowi realizację rzeczywistych celów sukcesyjnych i inwestycyjnych, czy przede wszystkim sposób na osiągnięcie korzyści podatkowej.

Szczególnego znaczenia nabiera wówczas klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania – GAAR, uregulowana w art. 119a i następnych Ordynacji podatkowej.

Kiedy powstaje ryzyko zastosowania klauzuli GAAR?

Samo skorzystanie z preferencyjnego modelu opodatkowania przewidzianego dla fundacji rodzinnej nie oznacza unikania opodatkowania.

Fundacja została świadomie wyposażona przez ustawodawcę w określone preferencje podatkowe. Korzystanie z nich nie może więc samo w sobie przesądzać o abuzywnym charakterze działania.

Dla zastosowania GAAR konieczne jest wystąpienie określonych ustawowo przesłanek. W uproszczeniu organ powinien wykazać łącznie, że:

• osiągnięcie korzyści podatkowej było głównym lub jednym z głównych celów działania,
• korzyść podatkowa jest w danych okolicznościach sprzeczna z przedmiotem lub celem ustawy podatkowej albo jej przepisu,
• sposób działania miał charakter sztuczny.

W przypadku sprzedaży udziałów lub akcji przez fundację rodzinną szczególnego znaczenia nabiera więc nie tylko sama konstrukcja transakcji, ale również chronologia zdarzeń, gospodarcze uzasadnienie utworzenia fundacji oraz sposób wykorzystania środków uzyskanych ze sprzedaży.

Jakie okoliczności mogą zwiększać ryzyko zastosowania klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania?

Dotychczasowa praktyka Szefa KAS, informacje dotyczące wydanych i odmówionych opinii zabezpieczających oraz Uchwała Rady PUO nr 3/2025 pozwalają wskazać okoliczności, które mogą mieć znaczenie przy ocenie transakcji. Nie tworzą one jednak automatycznego testu ani katalogu „bezpiecznych” i „zakazanych” działań. Każda struktura wymaga indywidualnej oceny.

Kwestia	Okoliczności zwiększające ryzyko GAAR	Okoliczności przemawiające za uzasadnieniem gospodarczym i sukcesyjnym
Chronologia	Utworzenie fundacji już po rozpoczęciu zaawansowanych negocjacji albo po zawarciu umów warunkowych dotyczących sprzedaży	Utworzenie fundacji jako element wcześniejszego i szerszego procesu sukcesyjnego lub reorganizacji rodzinnego biznesu
Okres posiadania udziałów	Krótki okres między wniesieniem udziałów a ich sprzedażą, zwłaszcza bez innego uzasadnienia gospodarczego	Rzeczywiste zarządzanie aktywami przez fundację albo uzasadniona zmiana struktury jej portfela
Przeznaczenie środków	Szybkie przekazanie beneficjentom znacznej części środków uzyskanych ze sprzedaży	Reinwestowanie środków i dalsze budowanie majątku fundacji
Nabywca	Wniesienie udziałów do fundacji w sytuacji, gdy konkretny inwestor i warunki transakcji zostały już wcześniej ustalone	Sprzedaż, która stanowi element rzeczywistego zarządzania aktywami; w praktyce pozytywnie oceniano m.in. zbycie w publicznym obrocie giełdowym
Polityka zysków	Zmiana dotychczasowej polityki i kumulowanie zysków bez przekonującego uzasadnienia w związku z planowaną transakcją	Zachowanie gospodarczo uzasadnionej polityki finansowej i inwestycyjnej
Cel fundacji	Fundacja pojawia się w strukturze przede wszystkim na potrzeby konkretnej sprzedaży	Fundacja realizuje długoterminowe cele sukcesyjne, inwestycyjne i związane z zabezpieczeniem beneficjentów

Najważniejszy wniosek jest taki, że żaden z tych elementów rozpatrywany samodzielnie nie powinien automatycznie przesądzać o zastosowaniu GAAR.

Znaczenie ma ich wzajemne powiązanie oraz całokształt okoliczności konkretnej transakcji.

Model podwyższonego ryzyka: „Wnieś – Sprzedaj – Wypłać”

Szczególnej analizy wymaga model, w którym fundacja pojawia się w strukturze dopiero na końcowym etapie przygotowywanej wcześniej transakcji.

Może on wyglądać następująco:

zaawansowane rozmowy z inwestorem lub uzgodnienie warunków sprzedaży

↓

utworzenie fundacji rodzinnej

↓

wniesienie udziałów lub akcji do fundacji

↓

sprzedaż udziałów wcześniej wybranemu inwestorowi

↓

wypłata znacznej części uzyskanych środków beneficjentom

Taka sekwencja zdarzeń może zwiększać ryzyko uznania, że fundacja pełniła przede wszystkim funkcję pośrednika w przygotowanej wcześniej transakcji.

W jednej z analizowanych przez Szefa KAS spraw właściciele planowali sprzedaż udziałów od około półtora roku i znajdowali się już na etapie finalizacji transakcji. Dopiero wówczas zdecydowali o utworzeniu fundacji i przeprowadzeniu sprzedaży za jej pośrednictwem. Organ uznał tę okoliczność za przemawiającą za instrumentalnym wykorzystaniem fundacji.

W innej sprawie przed wniesieniem udziałów lub akcji do fundacji zawarto już umowy warunkowe dotyczące ich sprzedaży. Również ta okoliczność została oceniona przez Szefa KAS negatywnie.

Nie oznacza to jednak, że sam taki przebieg transakcji automatycznie prowadzi do zastosowania GAAR. Organ powinien wykazać spełnienie wszystkich przesłanek wynikających z art. 119a Ordynacji podatkowej.

Czy sprzedaż zaplanowana przed utworzeniem fundacji zawsze oznacza problem?

Nie.

Dotychczasowa praktyka pokazuje, że samo wcześniejsze rozważanie sprzedaży spółki albo poszukiwanie inwestora nie musi przesądzać o sztucznym charakterze wykorzystania fundacji rodzinnej.

Znaczenie ma szerszy kontekst działań właścicieli.

Interesujących wniosków dostarcza Uchwała Rady PUO nr 3/2025. Analizowany przypadek obejmował m.in. wieloletnie działania zmierzające do pozyskania inwestora, negocjacje, utworzenie fundacji rodzinnej, wniesienie do niej akcji, a następnie ich sprzedaż.

Rada zwróciła jednak uwagę, że proces poszukiwania inwestora rozpoczął się jeszcze przed wejściem w życie ustawy o fundacji rodzinnej, trwał wiele lat i przez długi czas jego rezultat pozostawał niepewny.

Samo skorzystanie przez fundatora z możliwości, którą później stworzył ustawodawca, nie zostało więc potraktowane jako wystarczający argument do automatycznego uznania całej struktury za abuzywną.

Nie istnieje zatem prosta reguła:

planowana sprzedaż + fundacja rodzinna = GAAR.

Każdorazowo trzeba zbadać, dlaczego fundacja została utworzona i jaką rzeczywistą funkcję pełni w strukturze rodzinnego majątku.

Jak szybko fundacja może sprzedać wniesione udziały?

To jedno z najczęstszych praktycznych pytań przy planowaniu transakcji

Na podstawie praktyki opisanej w analizowanym materiale nie można wskazać ustawowego minimalnego okresu, przez który fundacja musi posiadać udziały lub akcje przed ich sprzedażą.

Nie funkcjonuje więc prosta zasada, zgodnie z którą sprzedaż po określonej liczbie miesięcy jest bezpieczna, a wcześniejsza automatycznie prowadzi do zastosowania GAAR.

Czas może jednak stanowić jeden z elementów oceny całej transakcji.

W jednej ze spraw Szef KAS zwrócił uwagę, że fundacja sprzedała udziały po około dwóch miesiącach od ich nabycia. W zestawieniu z pozostałymi okolicznościami krótki okres posiadania aktywów został potraktowany jako argument przemawiający za pośredniczącą rolą fundacji w planowanej wcześniej transakcji.

Z drugiej strony szybka sprzedaż nie musi sama w sobie oznaczać sztuczności.

W innej analizowanej sprawie fundacja zbywała bardziej ryzykowne aktywa, a środki przeznaczała na nabywanie nieruchomości mających zapewnić bardziej stabilny sposób inwestowania i zabezpieczać potrzeby beneficjentów. Takie gospodarcze uzasadnienie zostało ocenione pozytywnie.

Co dzieje się z pieniędzmi po sprzedaży?

Sposób wykorzystania środków uzyskanych ze sprzedaży udziałów może mieć bardzo istotne znaczenie przy ocenie rzeczywistego celu działania fundacji.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy fundacja sprzedaje udziały i następnie reinwestuje środki w kolejne aktywa, budując długoterminowy majątek przeznaczony na realizację celów fundacji.

Inaczej natomiast może zostać oceniona struktura, w której niemal bezpośrednio po sprzedaży środki zostają przekazane fundatorowi lub innym beneficjentom.

Rada PUO zwróciła uwagę, że przeznaczenie istotnej części środków uzyskanych ze sprzedaży na dalsze inwestycje może potwierdzać racjonalny gospodarczo i nieabuzywny cel działania podatnika tworzącego fundację rodzinną.

W jednej ze spraw Szef KAS analizował natomiast podobieństwo pomiędzy przewidywaną kwotą uzyskaną ze sprzedaży praw udziałowych a wysokością świadczeń planowanych następnie dla beneficjentów.

Mechanizm polegający na wniesieniu majątku do fundacji, jego sprzedaży i następnie niemal odpowiadającej wartościowo wypłacie został obrazowo określony jako metoda „wlał – wylał”.

Może to być argument za uznaniem, że fundacja nie służyła rzeczywistemu gromadzeniu i zarządzaniu majątkiem, lecz przede wszystkim pośredniczyła w jego transferze.

Jak wykazać gospodarczy i sukcesyjny cel fundacji?

Przygotowując transakcję sprzedaży udziałów, warto spojrzeć szerzej niż tylko na sam moment ich zbycia.

Dotychczasowa praktyka pokazuje kilka rodzajów uzasadnienia, które mogą mieć znaczenie przy ocenie rzeczywistego celu działania fundacji.

Reorganizacja i dywersyfikacja majątku

Sprzedaż udziałów może służyć zmianie struktury majątku fundacji.

Przykładowo fundacja może ograniczyć ekspozycję na ryzyko związane z jedną spółką operacyjną i przeznaczyć uzyskane środki na różne klasy aktywów zapewniające większą stabilność lub regularne przychody.

Takie działanie odpowiada funkcji fundacji jako podmiotu zarządzającego rodzinnym majątkiem.

Zabezpieczenie beneficjentów

Znaczenie mogą mieć również konkretne, długoterminowe potrzeby beneficjentów.

W analizowanych sprawach wskazywano m.in. na finansowanie edukacji, opieki medycznej, utrzymania czy innych przyszłych potrzeb członków rodziny.

Szczegółowo określony sposób wykorzystania majątku fundacji może przemawiać za tym, że sprzedaż udziałów jest elementem realizacji rzeczywistego planu sukcesyjnego, a nie celem samym w sobie.

Ograniczenie ryzyka konfliktów sukcesyjnych

Fundacja może służyć zachowaniu jednolitej struktury właścicielskiej.

Zamiast dzielić udziały w poszczególnych spółkach pomiędzy wielu sukcesorów, majątek pozostaje własnością fundacji, natomiast członkowie rodziny otrzymują status beneficjentów.

Pozwala to ograniczyć ryzyko rozdrobnienia własności i przyszłych sporów dotyczących kontroli nad rodzinnym biznesem.

Uporządkowanie istniejącej struktury holdingowej

Interesujący przykład dotyczył przedsiębiorcy, który jeszcze w 2019 r. utworzył spółkę holdingową mającą skupiać udziały spółek operacyjnych i wspierać proces sukcesji.

Po wprowadzeniu do polskiego prawa fundacji rodzinnej zdecydowano o zastąpieniu dotychczasowej struktury holdingowej fundacją.

Szef KAS uwzględnił fakt, że działania sukcesyjne rozpoczęły się na długo przed pojawieniem się fundacji rodzinnej w polskim prawie. Utrzymywanie równolegle dwóch platform holdingowych zostało natomiast uznane za ekonomicznie nieuzasadnione i kosztowne.

Pokazuje to, jak duże znaczenie może mieć historia całej struktury i konsekwencja wcześniejszych działań przedsiębiorcy.

Przy transakcji M&A dokumentacja ma znaczenie

Rzeczywiste gospodarcze uzasadnienie transakcji powinno znajdować odzwierciedlenie w dokumentach i faktycznym sposobie działania fundacji.

Przy planowanej sprzedaży udziałów warto więc odpowiednio udokumentować:

• przyczyny utworzenia fundacji,
• przyjęty model sukcesji,
• strategię dotyczącą majątku rodzinnego,
• powody wniesienia udziałów do fundacji,
• historię rozmów z potencjalnymi inwestorami,
• przyczyny decyzji o sprzedaży,
• plan wykorzystania środków uzyskanych z transakcji,
• strategię dalszego inwestowania majątku fundacji,
• zasady i cele świadczeń dla beneficjentów.

Znaczenie mogą mieć zarówno statut fundacji i dokumenty związane z jej utworzeniem, jak również uchwały jej organów, dokumentacja procesu inwestycyjnego czy materiały dotyczące wcześniejszych reorganizacji.

Przy stosowaniu GAAR organ może bowiem analizować całą sekwencję zdarzeń, również tych, które miały miejsce przed utworzeniem fundacji rodzinnej.

Opinia zabezpieczająca jako element przygotowania transakcji

W przypadku transakcji M&A o znacznej wartości warto rozważyć wystąpienie do Szefa KAS o opinię zabezpieczającą.

Instrument ten służy uzyskaniu ochrony przed zastosowaniem klauzuli GAAR w odniesieniu do czynności przedstawionej organowi.

Może mieć szczególne znaczenie, gdy:

• proces sprzedaży spółki już się rozpoczął,
• fundacja ma zostać utworzona lub otrzymać udziały przed planowaną sprzedażą,
• prowadzone są rozmowy z konkretnym inwestorem,
• transakcja ma znaczną wartość,
• struktura prowadzi do istotnej korzyści podatkowej.

Uzyskana opinia zabezpieczająca zapewnia ochronę przed zastosowaniem klauzuli GAAR w odniesieniu do czynności i okoliczności przedstawionych we wniosku, pod warunkiem że rzeczywisty przebieg działań odpowiada opisanemu organowi.

Nie każda sprzedaż udziałów przez fundację wymaga występowania o opinię. Przy dużych transakcjach oraz strukturach znajdujących się blisko obszarów identyfikowanych przez Szefa KAS jako potencjalnie abuzywne może ona jednak stanowić istotny element zarządzania ryzykiem podatkowym.

Fundacja rodzinna nie jest automatyczną tarczą podatkową przy sprzedaży spółki

Fundacja rodzinna może być naturalnym właścicielem udziałów lub akcji rodzinnego przedsiębiorstwa i może dokonać ich późniejszej sprzedaży.

Nie należy jednak traktować jej jako podmiotu, którego samo włączenie do struktury transakcji gwarantuje określony rezultat podatkowy.

Przed wniesieniem udziałów do fundacji warto przeanalizować całą sekwencję planowanych działań:

kiedy powstał zamiar sprzedaży

↓

kiedy rozpoczęto poszukiwanie inwestora

↓

kiedy uzgodniono warunki transakcji

↓

dlaczego utworzono fundację

↓

kiedy udziały zostały do niej wniesione

↓

kiedy nastąpi sprzedaż

↓

co fundacja zrobi ze środkami uzyskanymi od inwestora

↓

w jaki sposób działania te realizują cele sukcesyjne i inwestycyjne fundacji

Dopiero analiza całego procesu pozwala właściwie ocenić ryzyko zastosowania klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania.

Podsumowanie

Sprzedaż udziałów lub akcji przez fundację rodzinną może stanowić naturalny element zarządzania rodzinnym majątkiem, reorganizacji struktury właścicielskiej czy realizacji procesu sukcesyjnego.

Samo wystąpienie korzyści podatkowej nie oznacza jeszcze unikania opodatkowania.

Jednocześnie wykorzystanie fundacji wyłącznie jako pośrednika pomiędzy dotychczasowym właścicielem spółki a wcześniej wybranym inwestorem może zwiększać ryzyko zakwestionowania struktury na podstawie klauzuli GAAR.

Dotychczasowa praktyka nie pozwala wyznaczyć jednej granicy czasowej ani pojedynczego kryterium przesądzającego o bezpieczeństwie transakcji. Znaczenie ma całokształt okoliczności: historia działań właściciela, moment utworzenia fundacji, etap procesu sprzedaży, okres posiadania udziałów, sposób wykorzystania środków oraz rzeczywiste cele sukcesyjne.

Dlatego w przypadku planowanej sprzedaży rodzinnej spółki analizę skutków wniesienia udziałów do fundacji warto przeprowadzić przed dokonaniem reorganizacji, a nie dopiero przed podpisaniem umowy sprzedaży z inwestorem.