Spółka posiada zobowiązanie wobec wspólnika, inwestora albo innego wierzyciela, ale zamiast spłacać je w gotówce strony decydują, że wierzyciel obejmie udziały w spółce. W praktyce oznacza to zamianę finansowania dłużnego na kapitał własny.
Takie rozwiązanie może być wykorzystywane m.in. przy pożyczkach udzielonych spółce przez wspólników, dokapitalizowaniu spółki, restrukturyzacji jej zadłużenia albo wejściu inwestora do spółki. Konwersja pozwala ograniczyć zadłużenie bez konieczności angażowania przez spółkę środków potrzebnych do jego spłaty.
Sama operacja wymaga jednak odpowiedniego przygotowania. Znaczenie ma nie tylko sposób podwyższenia kapitału, ale również charakter konwertowanej wierzytelności oraz konsekwencje podatkowe po stronie spółki i wierzyciela.
Na czym polega konwersja długu na kapitał?
Istotę konwersji najlepiej pokazać na prostym przykładzie.
Wspólnik udzielił spółce z o.o. pożyczki w wysokości 1 mln zł. Spółka jest więc zobowiązana do zwrotu 1 mln zł, a wspólnik posiada odpowiadającą tej kwocie wierzytelność.
Zamiast zwrotu pożyczki strony mogą zdecydować o podwyższeniu kapitału zakładowego spółki i objęciu przez wspólnika nowych udziałów.
W efekcie:
- spółka nie musi zwracać objętej konwersją części pożyczki,
- jej zobowiązania ulegają zmniejszeniu,
- zwiększają się jej kapitały własne,
- wierzyciel otrzymuje w zamian udziały w spółce.
Ekonomicznie dochodzi zatem do zamiany długu na kapitał własny.
Dwa sposoby przeprowadzenia konwersji
Konwersję można skonstruować na różne sposoby. Dwa podstawowe modele to wniesienie wierzytelności jako wkładu niepieniężnego oraz objęcie udziałów za wkład pieniężny połączone z umownym potrąceniem wzajemnych wierzytelności.
Rozróżnienie nie jest wyłącznie techniczne. Przyjęty model wpływa na dokumentację korporacyjną oraz może mieć znaczenie podatkowe.
Wierzytelność jako aport
Pierwszy wariant polega na wniesieniu do spółki wierzytelności przysługującej wierzycielowi wobec tej właśnie spółki.
W zamian za wkład niepieniężny wierzyciel obejmuje nowe udziały.
Dochodzi przy tym do charakterystycznej sytuacji: spółka nabywa wierzytelność wobec samej siebie. W jednym podmiocie skupia się więc pozycja wierzyciela i dłużnika.
Skutkiem jest wygaśnięcie zobowiązania wskutek tzw. konfuzji.
Przykładowo wspólnik posiada wobec spółki wierzytelność z pożyczki wynoszącą 500 tys. zł. Wnosi tę wierzytelność jako aport i obejmuje w zamian udziały. Spółka staje się podmiotem własnej wierzytelności, a zobowiązanie z pożyczki wygasa.
Wkład pieniężny i potrącenie
Drugim rozwiązaniem jest objęcie udziałów za wkład pieniężny i następnie rozliczenie obowiązku jego wniesienia z istniejącą wierzytelnością wobec spółki.
Powstają wówczas dwie przeciwstawne wierzytelności:
spółka → wspólnik
roszczenie o wniesienie wkładu na pokrycie obejmowanych udziałów,
wspólnik → spółka
np. roszczenie o zwrot udzielonej wcześniej pożyczki.
Zamiast wykonywać dwa przeciwstawne przelewy strony rozliczają wierzytelności przez potrącenie.
Trzeba przy tym pamiętać o art. 14 § 4 Kodeksu spółek handlowych. Wspólnik nie może jednostronnie potrącić swojej wierzytelności wobec spółki z wierzytelnością spółki o wniesienie wkładu. Przepis dopuszcza natomiast potrącenie umowne.
Dlatego mechanizm potrącenia powinien być odpowiednio przewidziany i udokumentowany przez strony.
Jakie wierzytelności mogą zostać zamienione na udziały?
W praktyce konwersja bardzo często dotyczy pożyczek udzielonych spółce przez jej wspólników. Nie jest jednak ograniczona wyłącznie do tego rodzaju finansowania.
Przedmiotem transakcji mogą być również inne wierzytelności pieniężne wobec spółki, jeżeli ich charakter pozwala na zastosowanie wybranego mechanizmu konwersji.
Przed przeprowadzeniem operacji trzeba ustalić przede wszystkim:
- podstawę powstania wierzytelności,
- jej wysokość,
- czy obejmuje również odsetki,
- czy jest wymagalna,
- czy wierzyciel jest wierzycielem pierwotnym, czy nabył wierzytelność od osoby trzeciej,
- jaka jest rzeczywista wartość wierzytelności.
Szczególnego potraktowania wymagają odsetki. Nie powinno się automatycznie przyjmować, że konwersja kapitału pożyczki i należnych od niej odsetek wywołuje identyczne konsekwencje podatkowe.
Co dzieje się z pożyczką po konwersji?
W zakresie objętym konwersją zobowiązanie spółki wygasa.
Nie oznacza to jednak zwolnienia spółki z długu. Przy prawidłowo skonstruowanej transakcji wierzyciel otrzymuje bowiem w zamian określone świadczenie – udziały w spółce.
Ma to istotne znaczenie również podatkowe. Konwersji nie należy utożsamiać z prostym umorzeniem zobowiązania.
Możliwa jest przy tym konwersja tylko części zadłużenia. Jeżeli spółka posiada wobec wspólnika zobowiązanie z pożyczki w wysokości 1 mln zł, strony mogą przykładowo zdecydować o zamianie 600 tys. zł na udziały, pozostawiając pozostałe 400 tys. zł jako zobowiązanie z tytułu pożyczki.
Czy spółka osiąga przychód przy konwersji długu?
Po stronie spółki jednym z najważniejszych zagadnień jest ustalenie, czy wygaśnięcie zobowiązania prowadzi do powstania przychodu podatkowego.
Co do zasady wartości otrzymanych na utworzenie lub powiększenie kapitału zakładowego nie zalicza się do przychodów podatkowych.
Również samo wygaśnięcie zobowiązania w wyniku prawidłowo przeprowadzonej konwersji nie powinno być automatycznie utożsamiane z nieodpłatnym umorzeniem długu. W przypadku aportu wierzytelność wygasa wskutek konfuzji, natomiast przy potrąceniu dochodzi do rozliczenia dwóch wzajemnych wierzytelności.
Każdorazowo trzeba jednak przeanalizować strukturę transakcji, w szczególności jeżeli konwersja obejmuje nie tylko kapitał główny, lecz również naliczone odsetki.
Podatek po stronie wierzyciela obejmującego udziały
Więcej uwagi wymaga sytuacja wierzyciela.
Objęcie udziałów w zamian za wkład niepieniężny może powodować powstanie przychodu podatkowego. Nie oznacza to jednak automatycznie, że opodatkowaniu podlega cała wartość otrzymanych udziałów bez możliwości uwzględnienia kosztów.
Istotne znaczenie ma sposób, w jaki powstała konwertowana wierzytelność.
Inaczej może wyglądać rozliczenie wierzytelności własnej, np. wynikającej z pożyczki rzeczywiście udzielonej spółce przez wspólnika, a inaczej wierzytelności nabytej od osoby trzeciej.
Dlatego przed konwersją trzeba ustalić nie tylko wartość obejmowanych udziałów, lecz także prawidłową wysokość kosztu podatkowego przypadającego na konwertowaną wierzytelność.
W przypadku większych kwot różnica może przesądzić o podatkowej opłacalności całej operacji.
Konwersja odsetek wymaga osobnej analizy
Jeżeli spółka ma zwrócić wspólnikowi 1 mln zł kapitału pożyczki oraz 100 tys. zł naliczonych odsetek, nie należy traktować 1,1 mln zł jako jednorodnej pozycji bez wcześniejszej analizy.
Kapitał pożyczki i odsetki mogą podlegać innym zasadom podatkowym.
Ma to szczególne znaczenie w przypadku finansowania udzielonego przez podmiot zagraniczny. Konwersja odsetek może być bowiem traktowana jako forma ich uregulowania i prowadzić do obowiązków związanych z podatkiem u źródła (WHT).
Przy finansowaniu transgranicznym przed konwersją należy więc ustalić odrębnie wartość kapitału oraz odsetek i zbadać konsekwencje podatkowe każdej z tych części.
PCC od podwyższenia kapitału zakładowego
Konwersja długu na kapitał nie oznacza braku wszystkich obciążeń podatkowych.
Podwyższenie kapitału zakładowego spółki stanowi zmianę umowy spółki podlegającą podatkowi od czynności cywilnoprawnych.
Stawka PCC wynosi 0,5%, a podatnikiem jest spółka.
Podstawę opodatkowania należy ustalić według zasad właściwych dla zmiany umowy spółki, z uwzględnieniem przewidzianych ustawą odliczeń. Nie zawsze będzie więc prawidłowe mechaniczne pomnożenie całej wartości ekonomicznej konwersji przez 0,5%.
Czy konwersja wierzytelności podlega VAT?
Sama zamiana wierzytelności na udziały zasadniczo nie jest typową odpłatną dostawą towarów ani świadczeniem usług, które powodowałoby naliczenie VAT od wartości konwersji.
Większej ostrożności wymagają jednak wierzytelności nabyte od innych podmiotów oraz sytuacje, w których obrót wierzytelnościami jest elementem profesjonalnej działalności wierzyciela.
Dodatkowy problem może wystąpić, jeżeli konwertowana jest wierzytelność handlowa wynikająca z faktury VAT. Wówczas należy zbadać również wpływ transakcji na wcześniejsze lub przyszłe rozliczenie ulgi na złe długi.
Kiedy konwersja długu na kapitał może mieć sens?
Konwersja nie jest rozwiązaniem przeznaczonym wyłącznie dla spółek znajdujących się w trudnej sytuacji finansowej.
Może być elementem zwykłego porządkowania struktury finansowania przedsiębiorstwa.
Przykładowo wspólnicy przez kilka lat finansują rozwój spółki pożyczkami. Spółka osiąga już stabilne wyniki, ale jej bilans nadal wykazuje znaczne zobowiązania wobec podmiotów powiązanych. Może to utrudniać uzyskanie finansowania bankowego albo wejście nowego inwestora.
Zamiana części pożyczek wspólników na kapitał pozwala zmniejszyć zadłużenie i zwiększyć kapitały własne bez konieczności wcześniejszego wypłacania środków wspólnikom.
Konwersję wykorzystuje się więc m.in. przy dokapitalizowaniu spółki, restrukturyzacji zadłużenia, przygotowaniu do finansowania bankowego, zmianie struktury właścicielskiej oraz wejściu inwestora kapitałowego.
Jak przygotować konwersję długu na udziały?
Nie warto rozpoczynać od samej uchwały o podwyższeniu kapitału. Najpierw trzeba ustalić, co dokładnie ma zostać skonwertowane i jaki model transakcji będzie właściwy.
W praktyce analiza powinna objąć przede wszystkim wysokość i podstawę wierzytelności, rozdzielenie kapitału i odsetek, wybór między aportem a potrąceniem, wartość i liczbę obejmowanych udziałów, ewentualne agio, skutki CIT albo PIT po stronie wierzyciela, konsekwencje podatkowe dla spółki, PCC, VAT oraz – przy wierzycielu zagranicznym – WHT.
Dopiero na tej podstawie powinny zostać przygotowane dokumenty korporacyjne i rozliczenie transakcji.
Podsumowanie
Konwersja długu na kapitał pozwala zamienić zobowiązanie spółki na jej kapitał własny. Wierzyciel zamiast otrzymywać spłatę pieniężną obejmuje udziały, a odpowiadające im zobowiązanie spółki wygasa.
Mechanizm ten może być szczególnie użyteczny w przypadku pożyczek wspólników, restrukturyzacji finansowania oraz przygotowania spółki do pozyskania kolejnego finansowania lub inwestora.
Nie jest to jednak wyłącznie operacja księgowa. Sposób przeprowadzenia konwersji wpływa na jej skutki korporacyjne i podatkowe. Szczególnej analizy wymagają wybór między aportem a potrąceniem, sposób ustalenia kosztu podatkowego wierzyciela, konwersja odsetek oraz finansowanie transgraniczne.
Dlatego strukturę konwersji warto ustalić przed podjęciem uchwały o podwyższeniu kapitału, a nie dopiero na etapie jej podatkowego rozliczenia.
Podatki w biznesie wymagają właściwych decyzji
Wspieramy przedsiębiorców i spółki w bieżących rozliczeniach podatkowych, analizie skutków planowanych transakcji oraz ograniczaniu ryzyk podatkowych. Łączymy perspektywę prawną, podatkową i biznesową.